Samenvatting
Een ingrijpende gebeurtenis als de dood heeft een grote impact op leerlingen én leraren. Elke situatie is uniek en elk kind reageert anders op verlies en de heftige gevoelens die daarbij komen kijken. Hoe kun je dan als leraar zo compleet mogelijk ondersteuning bieden aan de specifieke leerling, maar ook aan de klas als geheel?
In Omgaan met dood in de klas maakt auteur Jos van den Brand beginnende en ervaren leraren vertrouwd met de pedagogiek van de dood. Aan de hand van praktijkverhalen waarin leraren hun ervaringen delen en de door hen gemaakte keuzes toelichten, word je als lezer bekend gemaakt met de theorie die helpt om het handelen te begrijpen.
Het boek is ingedeeld in vier delen.
Deel 1 gaat over je levensverhaal, ervaringsleren en het pedagogische handelen. Met oefeningen onderzoek je je eigen betekenis die je aan de dood hebt gegeven.
In deel 2 wordt er stilgestaan bij de rol van symbolen, rituelen en jeugdliteratuur.
Deel 3 behandelt het onderwerp suïcide en geeft handvatten hoe om te gaan met de ervaring van het radicaal vreemde.
Voor deel 4 interviewde de auteur verlies- en rouwexperts over hun werkwijze en beschrijft hij wat leraren daarvan kunnen leren.
Elk hoofdstuk sluit af met vragen die helpen om de praktijkverhalen en theorieën toe te passen op de eigen situatie van de lezer. Dat maakt het boek geschikt voor zowel leraren in opleiding als leraren in het basisonderwijs.
Workshop omgaan met dood in de klas
27 oktober 2026 | 16:00 - 17:00 | WSKO Naaldwijk
De WSKO scholen staan in de week voor Allerzielen stil bij dierbaren die leerlingen, leerkrachten en ouders moeten missen. Op 27 oktober is er een herdenkingsviering in de kerk van Kwintsheul. Voorafgaand aan deze bijeenkomst geef ik een workshop aan leerkrachten en ouders over omgaan met de dood. Een mooi iniatiatief van WSKO>
Masterclass dood in de klas
3 november 2025 | 18:00 - 21:00 | Thomas More Hogeschool Rotterdam
Hoe ga je als leerkracht om met rouw, verlies en suïcide in de klas? In deze masterclass, gebaseerd op het boek Omgaan met dood in de klas van Jos van den Brand, krijg je inzichten, praktische handvatten en ruimte voor reflectie op dit beladen onderwerp.
Op dinsdag 18 november organiseren we van 15.30 tot 16.30 uur een webinar met lerarenopleider en senior onderzoeker Jos van den Brand. Jos werkt als lerarenopleider (levensbeschouwing) bij de Thomas More Hogeschool (pabo) en is verbonden aan hun lectoraat Professionaliseren met hart & ziel. Jos heeft hier veel onderzoek gedaan naar omgaan met dood in de klas en publiceerde dit jaar hierover een boek .
Doel van het webinar is om mede aan de hand van inzichten uit het onderzoek van Jos met elkaar in gesprek te gaan over hoe we als leraren in relatie tot onze leerlingen (en hun ouders) met dood omgaan. Het webinar is bedoeld voor studenten, collega’s van de praktijkscholen en alumni van onze pabo.
In het webinar zal Jos om te beginnen kort geïnterviewd worden, waarna we in kleine groepen in break out rooms in gesprek gaan over een casus uit het boek. De begeleding van deze kleine groepen is in handen van opleiders van onze pabo. We sluiten het webinar af met een korte terugkoppeling door deze collega’s over inzichten bij de casussen.
Boekrecensie in Narthex
Narthex (25,3) vakblad voor docenten levensbeschouwelijke vorming
Jos van den Brand, lerarenopleider levensbeschouwing aan de Thomas More Hogeschool (pabo) en onderzoeker bij het lectoraat Professionaliseren met hart en ziel, doet al langere tijd onderzoek naar de vraag hoe leraren kunnen omgaan met dood in de klas. In dit recent verschenen boek biedt hij een compacte maar rijke basis om dit thema bespreekbaar te maken in het onderwijs. Het werk richt zich primair op het basisonderwijs, maar is ook bruikbaar voor collega’s in het voortgezet onderwijs.
Het boek verkent de omgang met verlies via vijf invalshoeken: het levensverhaal, leren van de dood, pedagogisch handelen, symbolisering door rituelen en verhalen, en verlies als vormingsproces waarin leerlingen worden geconfronteerd met het radicaal vreemde. Van den Brand benadrukt dat kinderen vaak heen en weer bewegen tussen intens verdriet en de behoefte aan gewoon, alledaags leven. Leraren moeten dan sensitief zijn: leerlingen willen dat het gewone leven doorgaat, maar ook leren van hun gevoelens vorm te geven.
Aan de hand van casussen, bespreekt Van den Brand concrete situaties, zoals ongeneeslijk zieke ouders of suïcide. Deze ervaringen koppelt hij telkens terug naar theorieën van onder meer Gadamer en Buck. Een aangrijpend hoofdstuk verdiept het thema suïcide via het verhaal van een studente van de pabo, waarbij ouders en vriendinnen laten zien hoe vorming mogelijk is door confrontatie met het radicaal vreemde. Naast theorie en casussen biedt het boek praktische handvatten. Zo wordt zichtbaar hoe (jeugd)literatuur kan bijdragen aan gesprekken over de dood, of hoe rituelen betekenis geven aan verlies. Ook interviews met rouw- en verliesprofessionals verrijken het geheel. Zij reflecteren op vragen als: in hoeverre ga je mee in de voorstellingen van kinderen over dood en wat daarna komt? Hoe begeleid je het abrupte schakelen tussen verdriet en spel?
Met 156 pagina’s is Een kleine pedagogiek van de dood een compacte maar complete gids. Het boek helpt leraren uit de maatschappelijke handelingsverlegenheid te komen rond dit beladen onderwerp en biedt inspiratie om in teams het gesprek aan te gaan.
Leerkracht en verlies- en rouwbegeleider Esther Ruël Engelman schrijft over mijn boek het volgende.
Ik dook in dit boek en kon niet stoppen met lezen. De praktijk staat centraal en hier wordt theorie en kennis aan toegevoegd. Voor mij is dit de perfecte combinatie. En waren voor mij veel haakjes die mijn visie en missie met Mijn gouden traan verdiepten. Ik ervaar dit boek als inspiratie en ruggensteun. Het vult eerder opgedane kennis aan, verdiept mijn doel met Mijn gouden traan en benadrukt voor mij hoe belangrijk Gouden levenslessen in de klas zijn. Ik gun het alle onderwijsprofessionals die op school en in de klas ruimte willen geven aan de dood, rouw en verlies om zeker dit boek te lezen. In deze blog benoem ik een aantal voor mij belangrijke elementen uit het boek. Maar ga het vooral zelf lezen, want het inspireert en ik denk dat je absoluut aantekeningen gaat maken.
Kenniskapstokken alledaagse schoolleven
De modellen en bijbehorende kernbegrippen in dit boek, geven je kenniskapstokken en richting voor praktisch handelen in het dagelijkse schoolleven. Immers, de dood komt in ervaring en vanuit de ontwikkelingsbehoefte ook onze klassen binnen. En wat in dit boek ook de aandacht krijgt is dat wij als leerkracht ook ons verhaal meenemen. Zelf ervaar ik dat mijn persoonlijk verlies ervoor zorgt dat ik een enorme drijfveer voel om ook de dood, rouw en verlies te integreren in ons onderwijs.
´De zingeving van leraren aan hun eigen ervaringen met de dood klinkt door in de intentionaliteit van hun pedagogisch handelen bij het omgaan met de dood in de klas.´
Ervaringsleren
Hoe mooi dat Van den Brand het ervaringsleren uiteenzet. Hij benadrukt de grote waarde van dit leren. En tevens is het heel duidelijk dat er een groot verschil is met het doelgericht leren dat we gewend zijn wanneer we kijken naar mijlpalen en einddoelen. Ik tref hier een mooie basis voor de Gouden Levenslessen die ik aan het schrijven ben.
´Het begin van ervaringsleren heeft iets ongrijpbaars. We kunnen het niet plannen en beheersen, zoals bij het doelgerichte leren het geval is. Het verloop van ervaringsleren is circulair. As we ons openstellen voor negatieve ervaringen, blijven we ons leven lang leren.´
Contingentie
Van den Brand gebruikt de term contingentie voor fenomenen die ons overkomen en die bepalend zijn voor ons leven: denk aan onverwachte levensgebeurtenissen. En dan zijn er drie manieren van betekenisgeving ten aanzien van contingente ervaringen: ontkennen, erkennen en ontmoeten. Ik benoem dit kernbegrip in deze beschrijving omdat de contingente ervaringen een belangrijk elementen zijn voor het omgaan met de dood in de klas. Het is als onderwijsprofessional ondersteunend om hiervan te weten. Zeker omdat ‘omgaan met contingente ervaringen’ een proces is dat wij als leerkrachten kunnen ondersteunen. Een prachtig en waardevol uitgangspunt.
Horizon, ervaring, horizonversmelting
Brand haalt in zijn beschrijving van het ervaringsleren drie kernbegrippen van Gadamer aan: horizion, ervaring en horizonversmelting. De horizon beschrijft de voorkennis die iemand heeft, bepaalde verwachtingen die we hebben. En wanneer we ervaringen opdoen geven we deze betekenis door ze in te passen in onze horizon. Over het algemeen kun je zeggen dat een positieve ervaring binnen onze verwachtingen past en daardoor de eigen horizon intact laat. Een negatieve ervaring worden bepaalde verwachtingen tegengesproken, we worden ons bewust van een nieuwe horizon. We spreken van horizonversmelting als een kind een ingrijpende gebeurtenis kan integreren in zijn levensverhaal.
Verhalen
Als je me een beetje kent dat snap je dat ik met veel interesse het hoofdstuk over verhalen las. Wanneer je de beschreven perspectieven op zingeving hebt bekeken, is het mooi om de verschillende plots van een verhaal er eens bij te pakken wanneer je een boek over de dood, rouw en verlies leest. Dit helpt je om te bekijken wat de kinderen in jouw klas kan ondersteunen. Waar ligt het focuspunt van een verhaal? Literatuurwetenschapper Huisman onderzocht boeken over de dood en kwam tot vier plots: de groei-, zoek-, herstel- en chaosplot. Brand vult deze aan met nog drie andere plots: de ontkennings-, spirituele en de religieuze plot.
Rituelenkapstok
Fantastisch dat in dit hoofdstuk onder andere wordt verwezen naar zoals ik het noem ‘de rituelenkapstok’ van Lukken. Begrip en inzicht in de kernbegrippen die Lukken beschrijft dragen bij aan het kunnen symboliseren met de kinderen in jouw klas. De rituelen die ik maak voor klassen en groepen kinderen, zijn ook altijd in te delen naar aanleiding van de kernbegrippen symbool, symbooltaal en symboolhandeling.
Twee rode draden
Dit boek bevat twee rode draden die naar mijn mening precies de kern raken. Wanneer een kind, of hele klas, een ingrijpende gebeurtenis meemaakt, komt de belangrijke functie van school (het bieden van structuur en continuïteit) extra naar voren. Het is fijn als er een plek is waar alles ‘normaal’ doorgaat. En aan de andere kant is een rode draad dat het voor leerkrachten belangrijk is om aan te voelen wanneer kinderen het moeilijk hebben en wanneer bepaalde ondersteuning en begeleiding passend is. Dit boek biedt achtergrond, verdieping en een absolute ruggensteun om de dood te integreren in jouw onderwijs. Omdat het zo van waarde is voor de ontwikkeling van kinderen.